Dolar 18,7800 0.36%
Euro 20,1575 1.2%
Gram Altın 1.159,73 0,36%
Çeyrek Altın 1.935,00 0,62%
Bitcoin 443030 -1.17697%
Ethereum 31055 -1.28963%
Yarım Altın 3.870,00 0,60%
Tam Altın 7.691,64 -0,74%
Divan Edebiyatı Terimleri

Divan Edebiyatı Terimleri

ABONE OL
23 Ocak 2023, 14:00:38

Divan edebiyatı 13. yüzyılda başlayıp 19. yüzyılın ortalarına kadar varlığını sürdürmüş bir edebi dönemdir. Divan edebiyatının bu uzun yolculuğunda birtakım ortak kavramlar gelişmiştir. Bu yazımızda “divan edebiyatı terimleri”ni sizler için derledik. Alfabetik sıra ile düzenlediğimiz “divan edebiyatı terimleri sözlüğü”nde bu terimlerin karşılıklarını kısaca verdik. İşte Divan edebiyatında kullanılan bazı terimler ve onların karşılıkları:

Divan Edebiyatı Terimleri Sözlüğü

BahariyeBahar için yazılan kaside.
BasitnameDivan edebiyatında yalın Türkçe ile yazılmış gazeller. Bunlara Türkî-i basit gazel de denir. Basitnamelerde Arapça ve Farsça sözcüklerle tamlamalar çok azdır.
Beytü’l kasidKasidenin en güzel beyti.
Beytü’l gazelGazelin en güzel beyti. (Şah beyit)
CulusiyyePadişahın tahta çıkışı için yazılan kaside.
Darb-ı MeselMeydana gelen bir durumu, olayı bir örnekle anlatmakta kullanılan kalıplaşmış, anlamlı sözler. Durûb-ı emsal diye de bilinir.
DâriyyeYeni yapılan bir yapı için yazılan kaside.
DivançeKüçük divan
FetihnameSavaşla bir yerin alınmasını masal havasında anlatan eserler.
FütüvvetnameYönetmelik, tüzük. Kurumların uyması gereken kuralları anlatan kılavuz kitap.
GazavatnameGaza din uğruna savaşların anlatıldığı manzum veya düzyazı eserlerdir. Yükselme Döneminde çok yazılmış, sonraları azalmıştır.
GüldesteSeçme manzum ya da nesir yazılarının toplandığı dergi, antoloji.
HâbnameBir olay, bir kişiyle ilgili düşünçeleri sanki rüyada görmüş gibi anlatarak yazılmış eserler. Hâbnameler nesir ya da nazım olabilir. Ziya Paşa ile Namık Kemal’in “Rüya” adlı eserleri bu türe örnektir.
Hezl (hezel)Ağırbaşlı, tanınmış bir esrin aynı biçimde yazılmış alaycı benzeri.
HilyePeygamber efendimizin iç ve dış özelliklerini anlatan eserlerdir. Manzum da olabilir. Bazılarına dört halifenin tanıtımı da katılır.
Iydıyye (Bayramiyye)Bayram kutlaması için yazılan kaside.
İktibasİfadeyi süslemek, anlamı güçlendirmek için bir ilgi kurarak ayet ve hadisten alıntı yapmaktır.
İnşaDüzyazı (Nesir)
Kalb-i bazHarfleri yer değiştirmiş sözler. (emel-elem), (kasr-raks)
KalenderHalk edebiyatında gazel tarzında aruzun mefûlü mefâîlü mefâîlü teûlün kalıbıyla yazılmış şiir.
Kıta-ı KebireBeyit sayısı ikiden fazla kıt’a.
Leb DeğmezDudak ünsüzlerini (b,f,m,p,v)kullanmadan yazılan şiir.
LetaifnameGüldürü ögeleri bulunan anı-fıkra nitelikleri taşıyan eserlerdir.
Lugaz (Muamma)Divan şiirinde bilmeceye verilen addır.
MahlasnameBir şaire mahlas vermek için yazılan şiir.
MaktaGazel ve kasidenin son beyti.
MatlaGazel ve kasidenin ilk beyti.
MazmunBir dizenin bir ifadenin taşıdığı ve onlardan herkesin anladığı gerçek ya da mecaz anlama, asıl anlamı yanında taşıyan bir isme, bir atasözüne, âyete, hâdise, olaya, bir şeyi onun özelliklerini çağrıştıracak sözcük ya da sözcük gruplarının veya dizelerin içine yerleştirmeye mazmun denir.
MenakıpnameDin büyüklerinin, ermişlerin yaşamlarını anlatan eserler.
MenkıbeDin büyüklerinin, ermişlerin başlarından geçen olayları anlatan eserler.
Mısra-i AzadeTek başına anlamı olan ve hiçbir manzumenin parçası olmayan tek dizelere denir.
Mısra-i BercesteYüksek bir anlamı olan ve kolayca ezberlenen, ligi çekici dizelere denir.
MuaşşerMusamatların on dizeden oluşanları.
MusarraDizeleri uyaklı olan beyitlerdir.
MüfredDizeleri uyaklı olmayan beyitlerdir. Bağımsız beyit.
MünşeatNesir yazılarının toplandığı kitap.
MünşiNesir yazarı
MüsebbaMusamatların yedi dizeden oluşanları.
MüseddesMusamatların altı dizeden oluşanları.
MüsemmenMusamatların sekiz dizeden oluşanları.
MütekirrirMurabba, muhammes gibi bentlerle kurulan manzumelerin birinci bendin sonunda kullanılan dizenin diğer bentlerin sonunda nakarat halinde kullanılması.
MüzdeviçMurabba, muhammes gibi bentlerle kurulan manzumelerin birinci bendinin sonunda kullanılan dizenin diğer bentlerle aynı kafiyeyle ancak değişerek kullanılması.
NazireBir şairin şiirine başka bir şair tarafından aynı şekil, vezin, kafiye ve redifle yazılan şiir. Divan edebiyatı nazım türüdür. Alay ve şaka yollu yazılmış nazirelere tezhil veya hezl denir.
RamazaniyyeRamazanın gelişini kutlamak için yazılan kaside.
Redd-i matlaGazelde matladan sonra gelen beyit.
RisaleMektup veya mektup biçiminde yazılmış küçük kitaplardır.
Sakınameİçki dağıtan kişileri övmek için yazılmış şiir.
SâliyyeYeni yılı kutlamak için yazılan kaside.
SatrançHalk edebiyatında hecenin 4+4 kalıbı ya da aruzun müfteilün müfteilün kalıbıyla yazılmış biçim düzeni koşma olan şiirdir.
Sebk-i HindiDivan edebiyatında kullanılan bir üslup. Terim, “Hint tarzı, Hint üslûbu” anlamına gelir. Türk edebiyatına XVII. İran şairlerinin etkisiyle girdi. Bu nedenle sebk-i isfahanı diye de bilinir. İran edebiyatına ise Hindistan’dan geçmiştir.
SefaretnameSiyasi görevle gönderilen elçilerin gittikleri yerlerle ilgili yazdıkları eserlerdir. İlk örneği Kara Mehmet Çelebi’nin Viyana Sefaretnamesi (l655) En tanınmışı 28 Çelebi Mehmet’in Paris Sefaretnamesi’dir.
Sehl-i MümteniÇok sade gibi görünen fakat benzerinin yapımı çok güç olan eser.
SelisHalk edebiyatında aruzun feilâtün feilâtün feilâtün fe’ilün kalıbıyla yazılan şiir.
SeyahatnameYazarların gezip görükleri yerleri anlattığı eserlerdir. En önemli örnek Evliya Çelebi Seyahatnamesi”dir.
Sihr-i HelalBir sözün veya söz grubunun hem önceki sözün sonuna hem de sonraki sözün anlamca uymasıdır.
SiyerPeygamberimizin hayâlını anlatmak üzere yazılan eserlerin ortak adıdır. Manzum (mesnevi)olarak da yazılabilir. Türk edebiyatındaki ilk örnek Erzurumlu Darir’in Siretü’n Nebi’sidir. (14.yüzyıl) Düzyazı-şiir karışımı bir eserdir.
SûlhiyyeSavaş sonundaki barış için yazılan kaside.
SuriyeDüğün töreni anlatan kaside.
SurnameŞehzadelerin sünnet düğünlerini ve kadın sultanların düğün törenleriyle ilgili eserlerdir. Manzum (genellikle kaside biçiminde) olanları da vardır.
Şah beyitGazelin en güzel beyiti. Beytü’l gazel.
ŞehnameOsmanlı padişahlarının savaşlarının anlatıldığı eserlerin adı.
ŞehrengizBir şehrin (bazen insanların ve özellikle kadınların özellikleri de katılarak) güzelliklerin anlatıldığı eserlerdir. Manzum da olabilir.
ŞitaiyeKış mevsimi için yazılan kaside.
Tac beyitKasidede şairin mahlasını geçtiği beyit.
TehzilAlay etme amacıyla yazılan nazirelerdir.
TeraneRubainin diğer adıdır.
TezkireÇeşitli mesleklerden önemli kişilerin hayatlarını anlatmak üzere düzenlenen eserlere tezkire, şairleri tanıtan tezkirelere şuara tezkiresi denir. Batı edebiyatındaki biyografinin karşılığı gibidir.
VakanuvistOsmanlı imparatorluğunda resmi devlet tarihçisi.
VelâyetnameEvliyaların hayatlarını anlatan eserlerdir. (Menakıpname)
Vez-i âhırTasavvufla ilgili halk edebiyatında aruzun müstef ilâlün kalıbıyla yazılan şiir.
Yek ahenkDivan şiirinde beyitleri arasında anlam ilişkisi olan gazel.
Yek avazDivan şiirinde her beyti beytü’l gazel değerinde olan gazel.(Beyitlerinin tümünün aynı ses birliği ve kalitesinde olması.)
ZiyadeMüstezatla uzun dizeden sonra gelen kısa dize.
Subscribe
Bildir
guest

0 Yorum
Inline Feedbacks
View all comments